Fırsat Maliyeti #27 — Entropi
Entropi üzerine hiç düşündünüz mü?
Dağılma, bozulma, düzensizlik, kaos, ısıl ölüm…
Entropi fizikte en zor anlaşılan kavramlardan biri. Belki de en yanlış anlaşılanı. Ama aynı zamanda hayatımızı en çok şekillendirenlerden biri.
Bugün entropiyi önce fizikten başlayarak “yerine oturtalım”, sonra da İş Filozofu penceresinden bakalım:
Kişilerde, kurumlarda ve toplumlarda entropi nasıl çalışır?
Ve belki de bu açından en önemlisi: “Entropiyle nasıl mücadele edilir?” sorusuna yanıtlar arayalım.
Emniyet kemerlerinizi bağladıysanız, başlayalım...
Entropi Düzensizlik Değildir, Düzensizlik Entropinin Sonucudur
Entropi çoğu zaman “düzensizlik” diye anlatılıyor. Bu yaklaşım pratik ama eksik.
Daha doğru bir çerçeve şudur:
Entropi, bir sistem serbest bırakıldığında daha olası durumlara kayma eğilimidir.
“Dağılmış hâllerin”in gözlemlenme olasılığı, çoğu zaman “toplu hâller”in gözlemlenme olasılığına göre çok daha fazladır.
Bu yüzden doğa, “kötülük” yaptığı için değil, olasılık dağılımı yüzünden dağılmaya meyleder.
En basit örnek:
Bir odada iki molekül olduğunu düşünün.
Teoride her şey mümkündür: iki molekül bir köşeye de toplanabilir, iki ayrı köşede de durabilir, ortada yan yana da kalabilir.
Ama molekül sayısı arttıkça, “hepsinin bir köşede toplanması” gibi senaryoların olasılığı neredeyse sıfıra yaklaşır.
Çünkü “dağınık olma” hâlinin kombinasyon sayısı inanılmaz artar.
Rubik küp benzetmesi tam buraya oturur:
Gözünüz kapalı şekilde Rubik küpü rastgele çevirirseniz, bir süre sonra küpün “düzenli” hâle gelmesi neredeyse imkânsızdır.
Çünkü düzenli hâller tekil ya da istisnai durumlardır; düzensiz hâller milyonlarca.
Bu bağlamda, entropi bize şunu söyler:
“Düzen özel bir durumdur. Kendiliğinden korunmaz.”
Fiziksel Çekirdek Tanım: Kapalı Sistemlerde Faydalı Enerji Azalır
Biraz daha teknik ama hayatımıza taşınabilir bir tanım:
Kapalı sistemlerde zamanla faydalı enerji azalır, entropi artar.
Buradaki “faydalı enerji” dediğimiz şey; iş yapabilen, düzen kurabilen, hareket yaratabilen enerjidir.
Bu bakış, termodinamiğin 2. yasasının kalbidir.
Evet o sorunun zamanı nihayet geldi:
“Eğer entropi sürekli artıyorsa, canlılık nasıl var oluyor? Düzen nasıl ayakta kalıyor?”
Yanı basitçe şöyledir:
Düzen, dışarıdan sürekli ‘düşük entropili enerji’ ile beslenerek ayakta kalır.
Dünyanın düzeni, Güneş’ten gelen enerjiyle beslenir. Güneşten enerji alan bitkiler karbonhidrat/şeker sentezler, hayvanlar onları yer, insanlarsa ya bitkileri ya hayvanları... Bu böyle sürer gider.
Sistem “kapalı” değildir; içeri sürekli enerji girer.
Bu mekanizma, bizim meselelerimize birebir taşınır:
İlişki “kapalı sistem” olursa bozulur.
Kurum kendini dış dünyaya kapatırsa çürür.
Zihin yeni uyaran almazsa donar.
Entropi, “bozulma” değildir; bozulmayı olasılık açıdan normalleştiren evrensel eğilimdir.
İş Filozofu Tarafı: Entropinin Sonuçları
Burada artık “fiziğin metaforu”na değil, fiziğin mantığıyla düşünmeye geçiyoruz.
1) Yenilik ve gelişim lüks değil, doğal tepkidir
Eğer düzen kendiliğinden korunmuyorsa, şu çıkar:
Yenilik = moda
Gelişim = kişisel gelişim sloganı
Değişim = heves
Hayır.
Yenilik ve gelişim, entropiye karşı verilen / verilmesi gereken doğal cevaptır.
Emek vermediğiniz sevgi dağılır.
Güncellemediğiniz yetkinlik paslanır.
Bakım yapmadığınız sistem arızalanır.
Bu, romantik bir “çaba” çağrısı değil; evrenin çalışma biçimi.
2) Risk almamanın riski vardır
Entropi şunu da söyler:
Yerinizde duramazsınız.
Ya ilerlersiniz ya gerilersiniz.
Çünkü “durmak” diye bir seçenek yoktur:
Sistem siz bir şey yapmasanız da dağılmaya doğru akar.
Bu yüzden deneme yapmamak, “hata yapmamak” değildir.
Yıpranmayı izlemektir.
Bu noktada şu klişe yardıma yetişir:
“Piyango bileti almazsan çıkma olasılığını sıfırlarsın.”
Buradaki “piyango”, şans değil; olasılık alanına girmek demek.
3) Esnek ve öğrenen sistemler ayakta kalır
Kapalı, katı, “biz böyleyiz” diyen sistemler entropiye yenilir.
Kişide: dogmatizm
Kurumda: bürokratik felç
Toplumda: güvensizlik ve kopuş
Esnek sistem, dışarıdan enerji alır:
geri bildirim alır, öğrenir, günceller, adapte olur.
Entropiyle Nasıl Mücadele Edili?
Bu mücadeleyi üç başlıkta inceliyoruz:
1) Kişisel mücadele: Sisteme yeni enerji sokmak
Entropi sizden kişisel bağlamda neyi çalar?
merakı
oyunu
deneme isteğini
öğrenme iştahını
umut ritmini
Ve bunları sizden “bir anda” almaz.
Yavaş yavaş alır. Sinsice. En tehlikelisi de budur.
Bu yüzden kişisel entropiye karşı en güçlü hamle şudur:
Hayatınıza düzenli şekilde “faydalı enerji” enjekte etmek.
Bu enerji şunlardan gelir:
yeni bir beceri
yeni bir proje
yeni bir topluluk
yeni bir üretim rutini
iyi seçilmiş bir insan teması (mentor/ekip/arkadaş)
sanat, hobi, spor
disiplin değil, ritim
Kritik vurgu:
Siz bir şey yapmadığınızda, hayat size yapacağını yapar.
Bu cümle entropinin kişisel gelişim bağlamındaki karşılığıdır.
2) Kurumsal mücadele: İnovasyon zorunluluktur
İnovasyon çoğu yerde “lüks bütçe kalemi” diye görülür:
“Satışlar artsın, sonra AR-GE’ye bakarız.”
Entropiyse burada şunu söyler:
“Sonra” diye bir şey yok.
Siz geciktirdikçe sistem aşınır.
Bu sayının belki de en sert, ama en doğru önermesi şu:
İnovasyon yapmamak, bir noktada kurumsal ihmale dönüşür.
Çünkü kurum batınca:
çalışan gider
tedarikçi batar
müşteri mağdur olur
ekosistem kirlenir
Ve çoğu zaman gemileri batırdığınızda çalışan “denizi kirleten öder” ilkesi bu kurumlar için işlemez.
Bedel, toplumun sırtına maddi-manevi anlamda yüklenir. Hatta daha da acı olanı bu batık, aynı alanda çalışacak girişimci, yenilikçi vb. kişilerin geleceğine psikolojik ipotek koyar. “Daha önce denenmişti.” Denenmedi, denen-miş gibi yapıldı!
Bu yüzden:
inovasyon = “parlak fikir”
inovasyon = “entropiye karşı bakım ve yenileme”
Şirketler için acı gerçek:
“20 yıldır bu işi yapıyoruz” cümlesi övünç değil, yenilenme zorunluluğudur. Teknik anlamda tamir/bakım çağrısıdır!
3) Toplumsal mücadele: Dayanışma
Peki “toplumsal entropi” nasıl görünür olur?
kimse kimseye güvenmez
herkes birbirini eksiltir
komşuluk biter
kurumlar içten çürür
ortak akıl kaybolur
Buna karşı en güçlü panzehir:
dayanışma + örgütlenme + birlikte üretim
Dernekler, platformlar, gönüllü ağlar, yerel topluluklar…
Bunların hepsi “sosyal düşük entropi kaynakları”dır.
Peki iş/yönetim/siyaset/dernek vb. her türlü iktidarın entropisini ne çözer?
Tabi ki: “seçimler”!
Toplum kendi sistemlerini yenileyemezse, entropi onu yeniler — hem de sert biçimde.
Koltuk sevdası, hiçbir zaman “entropi”yi yenemez.
Ne diyordu o meşhur şarkısında Sezen Aksu (son yıllarda Mabel Mabiz):
🎼Bu dünya ne sana, ne de bana kalmaz...
Dünya ne sana, ne de bana kalmaz...
Sultan Süleyman’a kalmadı böyle,
hiçbir kitap yazmaz🎶
Bugün birlikte entropi üzerine düşündük.
Entropiyi “düzensizlik” gibi kolay bir etiketten çıkarıp şuraya koyduk:
Entropi bir eğilimdir: olasılığın eğimi
Düzen kendini korumaz: beslenmezse dağılır
Bu yüzden yenilik, gelişim ve inovasyon lüks değil: hayatta kalma refleksidir
Kişide enerji: merak, proje, ritim
Kurumda enerji: inovasyon, öğrenme, adaptasyon
Toplumda enerji: dayanışma
Ve bu sayının fırsat maliyeti şudur:
Entropiyi bilmemek değil…
Entropiyi bildiği hâlde “bir şey yapmamak”.
Artık top sende, çünkü hayatının ipleri senin elinde.
Konuyla ilgili videomuzu şuradan izleyebilirsiniz:
İş Filozofu Ekosistemi WhatsApp topluluğumuza katılmak için: https://chat.whatsapp.com/HCqqnqHf8AvEpQ5sERDgsM
Sevgiler,
Erkan İşçimen